Xây mới hay sửa nhà thờ họ, từ đường, phần thô xong là tới câu hỏi trang trí: cổng đặt gì trên đầu trụ, cột đồng trụ xếp những khối nào, mái gắn kìm hay đao, giữa sân dựng cuốn thư hay bình phong. Bài này đi lần lượt từ cổng vào tới mái, mỗi phần nêu hoa văn hay dùng và mẫu xi măng đúc sẵn đang có tại xưởng Nga Long, để gia đình, dòng họ chọn đủ bộ một lần. Với khu lăng mộ của gia đình, dòng họ, xem bài hoa văn lăng mộ xi măng.
Nhà thờ họ cần trang trí những phần nào?
Nhà thờ họ ở miền Bắc thường là nhà ba gian hoặc năm gian, gian giữa đặt ban thờ, phía trước có sân, cổng và tường rào. Các phần hay được trang trí bằng hoa văn xi măng:
| Phần công trình | Hoa văn hay dùng | Mẫu có sẵn tại xưởng |
|---|---|---|
| Cổng, trụ cổng | Đèn hoặc đấu trên đầu trụ, câu đối thân trụ, nghê | Đèn cổng xi măng, đấu cột cổng 55×70, câu đối 21×120, con nghê 52×41, 80×45 |
| Tường rào | Ô chữ thọ, đồng tiền, ô thoáng | Chữ thọ 30×30, 40×40, đồng tiền đường kính 50, ô thoáng gió |
| Cột đồng trụ | Bát phượng trên đỉnh, câu đối, tứ quý trên thân | Bát phượng 40, 68, 80; tranh tứ quý 24×47; câu đối 21×120 |
| Sân | Cuốn thư, bình phong | Bình phong 160×110, cuốn thư 110×70, 190×100 |
| Mái | Kìm nóc, mặt nguyệt hoặc triện giữa nóc, đao góc mái, triện bờ dải | Kìm nóc 50×45, mặt nguyệt 60×57, 83×95, triện nóc 78×52, đao lá 97×42, thanh triện 55×10 |
| Hiên, mặt tiền | Đầu cột hiên, con sơn, phù điêu trên cửa, câu đối cột hiên | Đầu cột xi măng, con sơn, tấm lá xà 81×24, mặt ngọc 140×50 |
| Cửa sổ, tường hồi | Chữ thọ tròn, đồng tiền, tứ quý | Chữ thọ đường kính 80, đồng tiền 50, tứ quý 24×47 |
Kích thước ghi theo tên sản phẩm, đơn vị cm. Không phải nhà thờ nào cũng cần đủ các phần trên, phần cuối bài có gợi ý chọn theo quy mô.
Cổng và tường rào
Cổng là thứ người qua đường nhìn thấy đầu tiên. Trán cổng nhà thờ họ thường ghi tên dòng họ, bằng chữ Hán hoặc chữ Quốc ngữ, hai bên trụ cổng là đôi câu đối. Trên đầu hai trụ đặt đèn cổng xi măng hoặc đấu cột cổng 55×70. Cổng có mái nhỏ thì gắn thêm đao hoặc kìm như mái nhà thờ, cho đồng bộ.
Nghê đặt thành cặp trên hai đầu trụ hoặc hai bên lối vào, mặt nhìn ra ngoài. Con nghê 52×41 hợp trụ cổng nhỏ, nghê 80×45 cho trụ lớn. Tường rào hai bên cổng dùng ô chữ thọ, đồng tiền hoặc ô thoáng gió xen giữa các trụ, vừa thoáng vừa nhẹ mắt. Cách dựng trụ rào đúc sẵn có ở bài hướng dẫn thi công trụ rào bê tông.
Cột đồng trụ
Cột đồng trụ là đôi cột vuông đứng trước nhà thờ hoặc hai bên cổng. Thân cột thường ghi câu đối ca ngợi công đức tổ tiên, các mặt còn lại đắp tứ quý, hoa lá. Chân cột là đài sen hoặc chân đế. Đỉnh cột xếp nhiều tầng: lồng đèn, đao đèn, trên cùng là bát phượng hay phượng chầu. Ý nghĩa của bát phượng và các tầng đỉnh trụ được giải thích ở bài hoa văn đình chùa: ý nghĩa từng mẫu.
Với cột đồng trụ, xưởng có bát phượng 40, 68, 80 cho đỉnh, câu đối 21×120 và tranh tứ quý 24×47 cho thân. Chọn cỡ bát phượng theo cạnh đỉnh trụ: đo cạnh rồi gửi cho xưởng để được gợi ý.
Sân: cuốn thư, bình phong
Đi qua cổng là sân. Nhiều nhà thờ họ dựng một bức cuốn thư hoặc bình phong ngay sau cổng hay giữa sân, quay mặt vào nhà thờ. Theo quan niệm dân gian, bức này che chắn luồng khí xấu đi thẳng vào gian thờ, đồng thời làm điểm nhìn cho cả khuôn viên. Bình phong hay đắp chữ Phúc, chữ Thọ hoặc tứ quý (mai, lan, cúc, trúc).
Xưởng có bình phong 160×110 và cuốn thư 110×70, 190×100. Cuốn thư còn được gắn giữa tường, trên cổng, hoặc làm chiếu thư trên đỉnh mái. Ý nghĩa bức cuốn thư có ở bài sản phẩm tâm linh: bức cuốn thư, cách chọn cỡ theo vị trí ở bài phù điêu chương, mặt ngọc, cuốn thư theo vị trí lắp.
Mái nhà thờ
Hai đầu bờ nóc đắp đôi kìm nóc, dân gian tin kìm giữ mái khỏi hoả hoạn. Giữa bờ nóc là điểm nhấn: mặt nguyệt, triện nóc 78×52 hoặc một bức chiếu thư nhỏ. Có dòng họ đắp lưỡng long chầu nguyệt trên nóc, có nơi lại kiêng đắp rồng chầu cho nhà thờ họ, nên việc này hỏi ý trưởng họ trước khi đặt.
- Mái hai mái, không có góc đao: đôi kìm nóc, một mẫu giữa nóc, thanh triện 55×10 chạy viền bờ nóc hoặc bờ dải.
- Mái có góc đao (mái bốn góc, mái chồng diêm): thêm đao ở mỗi góc. Đao lá 97×42 nét đơn giản, hợp nhà thờ họ; các góc dùng chung một mẫu cho đều.
- Chọn cỡ mặt nguyệt: 60×57 cho mái nhỏ, 83×95 cho nhà thờ lớn.
Hiên và mặt tiền nhà thờ
Hiên trước là nơi đặt nhiều chi tiết nhất. Cột hiên gắn đầu cột xi măng, mặt cột trước ốp câu đối. Dưới mái hiên có thể dùng con sơn và tấm lá xà 81×24 cho phần xà, giống kẻ, bẩy của nhà gỗ. Con sơn đúc sẵn chủ yếu để trang trí, phần đỡ mái vẫn do dầm, cột bê tông chịu. Phía trên cửa chính gắn một mảng phù điêu như mặt ngọc 140×50 hoặc cuốn thư nhỏ.
Cửa sổ và tường hồi
Cửa sổ hai bên và tường hồi nhà thờ hay dùng ô tròn chữ thọ đường kính 80 hoặc đồng tiền 50, vừa lấy sáng, thông gió vừa mang ý cầu thọ, cầu lộc. Mảng tường trống có thể gắn tranh tứ quý hoặc bông sen. Các mẫu sen có ở bài mẫu phù điêu hoa sen.
Chọn bộ hoa văn theo quy mô nhà thờ
Gợi ý dưới đây để dễ hình dung, gia đình có thể thêm bớt theo kinh phí và lệ của dòng họ:
- Nhà thờ nhỏ, nhà thờ trong khuôn viên nhà ở: đôi kìm nóc, một mẫu giữa nóc, câu đối cột hiên, một bức cuốn thư hoặc bình phong.
- Nhà thờ họ ba gian có sân, cổng riêng: thêm đèn hoặc đấu trên trụ cổng, cặp nghê, ô chữ thọ trên tường rào, đầu cột hiên.
- Từ đường lớn, mái có góc đao: thêm đôi cột đồng trụ có bát phượng, đao các góc mái, tứ quý trên thân trụ và tường.
Xi măng, đá hay bê tông giả gỗ?
Cuốn thư, cột đồng trụ bằng đá rất bền nhưng nặng và giá cao. Hoa văn xi măng đúc sẵn nhẹ hơn, giá mềm hơn, chịu được nắng mưa ngoài trời, sau khi lắp có thể sơn giả đá, giả đồng hoặc sơn màu cho hợp với công trình. Nhiều nhà thờ họ bây giờ đổ khung bê tông giả gỗ, phần hoa văn trang trí dùng xi măng đúc sẵn là hợp. So sánh kỹ các chất liệu có ở bài phù điêu là gì, so sánh các chất liệu.
Lưu ý khi đặt hoa văn cho nhà thờ họ
- Hỏi ý dòng họ trước: mẫu giữa nóc, có đắp rồng hay không, nội dung câu đối, cuốn thư nên thống nhất với trưởng họ và các chi trước khi đặt.
- Đo kích thước thực tế: chiều dài bờ nóc, cạnh đỉnh trụ, đường kính hoặc cạnh cột hiên, khổ cửa. Mẫu quá nhỏ so với công trình sẽ bị chìm, quá to sẽ nặng nề.
- Chữ trên câu đối, cuốn thư: câu đối 21×120 có ô trơn để đắp hoặc kẻ chữ sau khi lắp. Muốn đúc chữ theo nội dung riêng, gửi bản chữ để xưởng tư vấn làm khuôn.
- Đặt đủ bộ một lần: kìm, đao, nghê, câu đối lấy cùng đợt để đều màu, đều nét.
- Gửi ảnh, bản vẽ qua Zalo: xưởng gợi ý mẫu và cỡ hợp với từng phần của công trình.
Xem đủ mẫu tại danh mục hoa văn đình chùa, từ đường, lăng mộ và phù điêu xi măng, hoặc ghé xưởng tại 885 Trần Huy Liệu, Nam Định để xem hàng thật trước khi đặt.
